Ds. Rein Kok op de ambtsdragersconferentie van Bewaar het Pand

Een goed gesprek is geen meningenstrijd, maar een gedachtewisseling over een vraag die je bezighoudt. Een goed geestelijk gesprek doet dat in het verlangen elkaar te dienen en te vinden in liefde. Helaas is de toespraak van collega Rein Kok Delen en/of helen op de ambtsdragerconferentie van Bewaar het Pand geen uitnodiging om zo’n gesprek aan te gaan. Hij legt niet uit dat er vragen liggen waarop we antwoorden zoeken, hij gaat niet in op de antwoorden die tot nu toe gegeven zijn, hij verklaart zich niet nader waarom sommige antwoorden zijn voorkeur hebben, hij schetst alleen opvattingen: opvattingen die hij verwerpt en opvattingen die de waarheid bevatten. En zo zet hij mij aan de verkeerde kant. Dat doet hij naar aanleiding van de brochure die ik eind vorig jaar geschreven heb, Hoe komt de kerk uit de crisis? Maar hij gaat verder terug, tot mijn boek uit 1994 De geloofwaardigheid van de Bijbel. Alleen maar opvattingen, geen probleemstellingen die om een antwoord vragen. Daarom kan ik de hoorder of lezer van zijn toespraak niet kwalijk nemen dat die bij het luisteren of lezen alleen maar bevreemding en onbegrip voelt opkomen bij wat ik naar voren breng.

Het is lastig om op zijn voorstelling van zaken in te gaan, omdat hij blijkbaar niet geïnteresseerd is in het ‘waarom’ van mijn uitspraken, niet geïnteresseerd in de vragen die erachter liggen en de weg van daaruit naar mijn (altijd voorlopige) antwoorden. Toch doe ik een beperkte poging.

In zijn teruggrijpen op mijn boek uit 1994 gaat hij voorbij aan de vraagstellingen die mij bewegen. Een daarvan is: hoe moeten wij de Schrift interpreteren, als een letterlijke duiding tot tegenstrijdigheden leidt, waarbij pogingen tot harmonisatie geforceerd aandoen en daardoor niet overtuigen? In de beantwoording daarvan zoek ik mijn weg, die ik trouwens graag voor beter geef. Maar betere antwoorden heb ik nog niet gekregen, ook niet van hem.

Hij gaat (bijna geheel) voorbij aan de vraag of de scheppingsorde in de Bijbel echt zo doorslaggevend is als vaak wordt beweerd. Ik verwijs daarvoor naar de joodse Schriftuitleg, de midrasj, als de manier waarop de nieuwtestamentische Bijbelschrijvers en ook Jezus zelf zijn gevormd in hun omgang met het Oude Testament, een manier waarop de uitleg wordt verweven met de (toenmalige) actualiteit. Die noemt hij wel, maar alleen om te laten zien hoe verwerpelijk de consequenties zijn die ik daaraan verbind. Hij blijkt geen last te hebben van vragen als: wat betékent het midrasj-achtige beroep in het Nieuwe Testament op het Oude voor de toepassing in ónze actualiteit?

Een andere vraag is hoe Paulus omgaat met de wet: de wet die als letter doodt, de liefde die de wet vervult, het vrij zijn van de wet, de rechtseis van de wet, de geestelijke betekenis van de wet. Kok gaat daar helemaal niet op in. Hij beperkt zich tot algemeenheden en citaten van anderen, meningen dus. Een voorbeeld: het citaat ‘We mogen de geboden nooit ten gunste van de eis van de liefde schrappen’. Hij gaat voorbij aan mijn toelichting dat het daar niet om gaat.

Het is diep triest te zien waarop zijn weergave van uitspraken die ik deed, uitloopt. ‘Als uiteindelijk de cultuur bepalend is, bevinden we ons op een glijbaan. Het bracht H.M. Kuitert tot de slotsom dat het geloof, inclusief het geloof in een god, verbeelding is.’ Zo’n uitspraak drukt zijn diepe bezorgdheid uit, dat begrijp ik wel. Maar ze is vooral suggestief en insinuerend. Ze suggereert namelijk de kwalijke gedachte dat uiteindelijk de cultuur bepalend is. Een van de speerpunten van mijn brochure is echter, dat weliswaar de cultuur onvermijdelijk een rol speelt in onze uitleg, maar dat de cultuur niet bepalend is. Daarom is de glijbaan van Kuitert niet aan de orde; schadelijke beeldvorming en polarisatie wel.

De Bijbel gaat ons erin voor kritisch te zijn op de heidense cultuur die Israël en de kerk omringt. Denk bij ons bijvoorbeeld aan de individualistische genotscultuur. Maar de Bijbel sluit ook aan bij algemeen aanvaarde (= cultureel bepaalde) praktijken, zoals polygamie en slavernij. In onze cultuur zitten diep gevoelde waarden die voor velen onopgeefbaar zijn, bijvoorbeeld persoonlijke ontplooiing en gelijke kansen voor vrouwen en mannen. Mijn bijdrage aan de discussie is een Bijbelse verantwoording van hoe we daarmee om moeten gaan.

Met zijn lezing heeft Kok de kerken geen dienst bewezen. Ze leidt alleen maar tot hakken in het zand, jezelf en je eigen groep versterken in de eigen mening, geen enkele moeite doen om de ander te begrijpen. Ik stel dit met leedwezen vast. Ook vind ik dat hij mij daarmee onrecht doet.

Dat brengt mij bij mijn laatste punt. Net als in mijn vorige blog neem ik de proef op de som. Heeft ds. Kok met zijn hermeneutische gereedschapskist míj verstaan? Het negatieve antwoord komt uit het bovenstaande ons tegemoet. Hij heeft mij niet begrepen en recht gedaan. Hoe zou dat komen? Daarvoor grijp ik terug op het begin. Een goed gesprek is geen meningenstrijd, maar een gedachtewisseling over een vraag die je bezighoudt. Die achterliggende vraag werpt licht op het ‘waarom’ van wat er gezegd wordt. Eens te meer blijkt: om een uitspraak te verstaan, moet je vragen naar de intentie die in de context tot uitdrukking komt. Dat is wat ik voortdurend probeer. Als dat niet wordt onderkend door iemand die over mij schrijft of spreekt, kan het niet anders of die persoon geeft een misleidende voorstelling van zaken. Een belangrijke hint voor onze hermeneutiek: laten we steeds weer vragen naar het ‘waarom’ van wat er staat.

Geplaatst in Logboek | Getagged , , , | Reacties uitgeschakeld voor Ds. Rein Kok op de ambtsdragersconferentie van Bewaar het Pand

Pieter Boonstra versus Bert Loonstra

In het januarinummer 2022 van Nader Bekeken breekt ds. Pieter Boonstra, GKv-predikant van Bussum-Huizen, de staf over de ‘nieuwe hermeneutiek’, zoals die door Fokke Pathuis in Onderweg en door mij in mijn brochure Hoe komt de kerk uit de crisis? te hulp wordt geroepen. Boonstra vindt deze nieuwe hermeneutiek heilloos. Volgens hem verdraagt die zich niet met wat wij belijden over de Bijbel als het Woord van God.

In mijn reactie beperk ik mij tot mijn eigen aandeel. De aanleiding is duidelijk. In mijn brochure doe ik een appel op de kerken om verscheidenheid in visie over homoseksualiteit en vrouw en ambt te verdragen, met elkaar in gesprek te blijven en goed naar elkaar en de Bijbel te luisteren. Naast fundamentele Bijbeluitleg verwijs ik ook naar nieuwere inzichten over het verstaan van teksten. Ieder heeft zijn of haar eigen vooronderstellingen en –oordelen van waaruit hij of zij een tekst interpreteert. Dat leidt tot uiteenlopende interpretaties die we elkaar niet moeten willen opleggen. Voor de rest verwijs ik naar mijn blog van 9 november 2021 en naar de brochure die verkrijgbaar is via de boekhandel.

Wat is er volgens Boonstra loos? Volgens hem houdt de nieuwe hermeneutiek in dat we pas iets kunnen begrijpen wanneer we de situatie en de diepe intenties van de auteur van een tekst kennen. We zouden een oude tekst pas kunnen begrijpen wanneer we in de huid van de auteur kruipen en nagaan wat hij toen dacht en op het oog had. Hij noemt dit een psychologiserende opvatting van hermeneutiek. Daarmee sluit je volgens hem de auteurs op in hun eigen tijd. Hun horizon zou beperkt blijven tot de horizon van hun eigen tijd. Maar volgens Boonstra is dat bepalen van de oorspronkelijke context heel subjectief.  De moderne hermeneutiek doet je verzanden in het subjectieve drijfzand van jouw kijk op de situatie van toen en de intentie van de auteur. Vervolgens kan de uitlegger dan de Bijbel voor onze moderne oren enigszins acceptabel maken en datgene wat gezegd wordt veranderen.

Als hij met deze analyse van moderne hermeneutiek gelijk zou hebben, zou Boonstra terecht stellen dat deze opvatting van Schriftuitleg zich niet verdraagt met onze kerkelijke belijdenis over de Bijbel als Gods Woord. Zijn beschrijving van nieuwe hermeneutiek slaat de plank echter behoorlijk mis.

De proef op de som is natuurlijk of ik vind dat hij mijn brochure recht doet. Want als zijn ideeën over wat er bij goede tekstuitleg komt kijken juist zijn, dan past hij die uiteraard ook toe op de teksten die hij bekritiseert, waaronder de mijne. Welnu, ik kan je verzekeren dat dit helaas niet het geval is. Hij doet net of de nieuwe hermeneutiek voor mij het een en het al is en gaat eraan voorbij dat ik nauwgezet Bijbelteksten onderzoek op wat die te zeggen hebben, concreet op het punt van de scheppingsorde en van de betekenis van de wet. Ook probeer ik nergens in de huid van de auteur te kruipen. Boonstra meent het tegendeel te kunnen aantonen met een verwijzing naar mijn opmerking dat we aan de intentie van de tekst recht moeten doen. Maar deze verwijzing weerlegt hem. Met die opmerking speculeer ik niet op de subjectieve bedoeling van de auteur, maar richt ik me op de tekst.

Daar hoort nog iets bij. Boonstra doet net alsof alles afhangt van hermeneutiek, alsof de beste hermeneutische regels je een instrument in handen geven om de teksten te laten zeggen wat ze willen zeggen. Maar dat klinkt veel te methodisch. Het hangt altijd nog af van een werkelijke luisterhouding waarin je ontvankelijk wordt gemaakt door de heilige Geest, met fijngevoeligheid en oog voor samenhang, in nederigheid. Wanneer die ontbreekt gaat het altijd fout, daar helpt geen lieve hermeneutiek aan. Dat ik die nederige ontvankelijkheid in mijn brochure nastreef en van daaruit het gesprek zoek, daaraan gaat hij volledig voorbij.

Boonstra heeft een merkwaardig beeld van tekstverklaring. Hij is van mening dat je niet moet kijken naar de bedoeling, het waarom, maar alleen naar wat er staat, wat hij de ‘propositionele inhoud’ noemt, de in de tekst gedane uitspraken die waar of onwaar kunnen zijn. Dat is wel een heel smalle opvatting van tekstverklaring. Die is bijvoorbeeld in strijd met de opvatting van Herman Bavinck dat de historische geschriften van de Bijbel tendensgeschriften zijn. Dat betekent gewoon: ze hebben een bedoeling, een reden, ze bevatten een boodschap, ze willen iets bereiken. Ze willen mensen bewegen tot geloof en gehoorzaamheid en ze willen God groot maken. Als die bedoeling je ontgaat, ontgaat de betekenis je. Iets wordt altijd gezegd of geschreven met een bepaalde bedoeling. Vermoedelijk zal Boonstra iets anders bedoelen dan wat hij schrijft – of maak ik nu in zijn optiek de ‘fout’ van de nieuwe hermeneutiek? – , maar hij schrijft dingen die gewoon niet waar zijn.

De volgende misvatting is, dat de moderne hermeneutiek psychologiserend zou zijn, alsof we in de huid van de auteur zouden moeten kruipen om zijn tekst te begrijpen. Zijn tegenargument treft ook geen doel: ‘Er is immers communicatie mogelijk tussen verschillende culturen in verschillende tijden.’ Dat laatste is nu juist waar de moderne hermeneutiek van uitgaat. Maar zij is zich er ook van bewust dat we als gevolg van cultuurverschillen oude teksten kunnen misverstaan. Daarom moeten we ons zo goed mogelijk bewust zijn van de culturele vooronderstellingen aan beide kanten. Helemaal niet een uitlegger die de tekst naar zijn hand wil zetten; juist grote eerbied voor de tekst en wat die de ontvanger te zeggen heeft. De vooronderstellingen van de auteur komen we niet op het spoor door die naar believen in te vullen, maar door zorgvuldig de tekst te lezen.

Het spijt me dat bijna de enige overeenstemming in deze blog met Pieter Boonstra de klankovereenkomst in onze namen is. Ik had het graag anders gezien.

Er is één teken van hoop. Terloops schrijft hij: ‘Natuurlijk is het van belang om kennis te nemen van de context waarin de bijbelschrijvers leefden.’ Mijn vraag is dan onmiddellijk: waaróm is dat van belang? Als hulpmiddel dat eraan meewerkt de intentie van hun geschreven tekst te achterhalen? Als hij dat bedoelt, weerspreekt hij zijn eigen verhaal. Of mag ik die vraag naar het waarom en de intentie niet stellen?

Geplaatst in Logboek | Getagged , , | Reacties uitgeschakeld voor Pieter Boonstra versus Bert Loonstra

2G is oké

Wanneer na verloop van tijd de samenleving weer opengaat, zal de discussie over 2G of 3G weer oplaaien. 3G heeft voordelen. Wanneer iemand genezen, gevaccineerd of negatief getest moet zijn om toegang te krijgen tot musea of evenementen, dan sluiten we geen mensen buiten. Daardoor wordt de tweedeling en de polarisatie in de samenleving zo min mogelijk gevoed. Dat is een reden om niet de voorkeur te geven aan 2G.

Dat wil echter niet zeggen dat 2G moreel verwerpelijk is. 2G wil zeggen: je bent of genezen of gevaccineerd, dan mag je naar binnen, anders niet. De derde mogelijkheid, negatief getest zijn, vervalt. Ongevaccineerde mensen worden dan voor het overgrote deel buitengesloten. Worden ze daarmee op een ongeoorloofde manier gediscrimineerd? Ik denk van niet.

Wanneer is sprake van ongeoorloofde discriminatie? Als er onderscheid wordt gemaakt op gronden die niet ter zake doen, bijvoorbeeld op huidskleur of geslacht. Discrimineren als zodanig gebeurt vaak ook op goede gronden. ‘Discrimineren’ betekent letterlijk ‘onderscheid maken’. Dat is gerechtvaardigd als er een goede reden voor is. Een voorbeeld van geoorloofde discriminatie is, dat jongeren onder de 18 geen alcoholische dranken mogen kopen. Reden: alcohol is extra slecht voor de ontwikkeling van hun hersenen.

Voor discriminatie op grond van 2G bestaat ook een goede reden. Mensen die gevaccineerd zijn kunnen het coronavirus bij zich dragen zonder dat ze er last van hebben. In een gezelschap waarin zich ook niet-gevaccineerden bevinden, lopen die laatsten een overmatig risico om door gevaccineerden te worden besmet. Daarmee kunnen zij een haard van nieuwe verspreidingen worden. Als gevolg daarvan raakt de gezondheidszorg overbelast. Behandeling van mensen met andere ernstige klachten moet op de lange baan worden geschoven. Dat is op z’n minst onwenselijk.

Bij de toepassing van 2G worden ongevaccineerden dus inderdaad achtergesteld ten opzichte van gevaccineerden, maar dat gebeurt niet op grond van overwegingen die niet ter zake doen. Bij het 2G-principe is dus niet sprake van ongeoorloofde discriminatie. Het is een offer dat ongevaccineerden voor hun keuze zich niet te laten vaccineren moeten brengen. Maar zij hebben geen reden dat iemand kwalijk te nemen. 2G is oké.

Geplaatst in Geen categorie | Getagged , , | Reacties uitgeschakeld voor 2G is oké